voeding

De meeste mensen geloven dat er zoiets bestaat als gezond eten en veel mensen zeggen er dan bij dat ze dat niet doen. Met name groente en fruit hebben de reputatie gezond te zijn en dat hangt dan op de vitamines.
Vitamines
Vitamines zijn organische stoffen en dat betekent dat ze gemaakt zijn door iets levends, in de praktijk is dat vrijwel altijd een plant. Die stoffen zijn nodig in mensencellen en je kan die stoffen niet in je eigen lichaam maken, zodat je ze moet eten. Tot zover is het gewoon een kwestie van definities, maar wat zijn dat voor stoffen. En wat gebeurt er als je er te weinig van binnenkrijgt. Het gaat om een kleine twintig stoffen waarvan je kleine hoeveelheden nodig hebt. Ze zijn meestal ontdekt doordat er bepaalde gebreksziektes waren die verdwenen als iemand voedsel ging eten waar die vitamine inzat. Het verhaal van vitamine C is bekend: zeelieden tijdens lange scheepstochten kregen last van bloedingen (scheurbuik, heette dat) en dat ging over als ze weer aan land kwamen en fruit konden eten. Later bleek dezelfde stof ook in aardappelen en zuurkool te zitten, zodat de matrozen van de Engelse marine verplicht een keer per week zuurkool moesten eten (bleef lang goed aan boord). Na een tijdje ziektes onderzoeken waren er dus vitamines bekend die aangeduid werden met letters, soms met de letter B met een nummer (B 12, B 1 enz). Voor al deze vitamines werd bepaald hoeveel microgram je nodig hebt om gebreksziektes te vermijden en in welk voedingsmiddel ze zitten. Overigens zitten de meesten in zoiets platvloers als brood (ook wittebrood) of margarine, dus veel fruit eten is voor de meeste niet nodig.
Wat gebeurt er als je teveel vitamine eet (meer dan het minimum dat je nodig hebt)? Meestal gebeurt er niets, je plast het uit. Behalve, en dat is al lang bekend, bij vitamine A. Dat sla je op in je lever en die gaat daaraan kapot, soms zelfs met de dood als gevolg. Sinds een antal jaren krijgen zwangere vrouwen het klemmende advies om vitamine A te vermijden en bijvoorbeeld geen gebakken lever of paté te eten: veel vitamine A is niet goed voor embryo's.
Er wordt weleens een nieuwe vitamine ontdekt en dat zijn dan altijd stoffen waar voor die tijd geen gebreksziekte van bekend was, maar waarvan dan wordt gevonden dat er bij dieren met extreme diëten iets gebeurt. Daaraan hebben we vitamine E te danken. Ratten worden bij gebrek aan vitamine E onvruchtbaar. De stof zit in zoveel voedingsmiddelen dat mensen er nooit gebrek aan hebben en het misschien niet eens nodig hebben.
Dergelijk soort nieuwe stoffen vormen vaak het werkterrein van mensen met kwakzalver-achtige ideeën: moeheid zou dan veroorzaakt worden door gebrek aan vitamine E doordat mensen teveel bietsuiker eten of teveel witbrood of teveel bij McDonald's. Er is daar nooit een spoor van bewijs voor, het is meer een soort van gevoel. Er zijn ook mensen die beweren dat heel hoge doses van op zich ongevaarlijke vitamines (dus niet A) je extra gezond zouden maken of je weerstand zouden verhogen. Ook nooit bewezen, zelfs een aantal malen onderzocht zonder succes (vitamine C) maar zeer hardnekkig in het volksgeloof (bijvoorbeeld vitamine C en griep). Helaas is het volksgeloof zelfs niet helemaal gevaarloos, niet voor vitamine C, maar misschien wel voor andere. Zo is gebleken, bij ratten natuurlijk, dat hoge doses van vitamine E de ratten bepaald niet langer lieten leven. Integendeel. Er gingen er meer dood aan kanker dan in de controlegroep. Wellicht een reden om nooit erg te overdrijven met met vitamines verrijkt voedsel. Een speciale plaats wordt ingenomen door een van de B-vitamines die meestal wordt aangeduid met de stofnaam. Het is foliumzuur. Sinds een jaar of twintig is bekend dat gebrek een foliumzuur bij sommige mensen de kans op een kind met een open rug verhoogt. Vandaar speciale vitaminepillen met extra foliumzuur voor vrouwen die zwanger willen worden. Overigens maakt dat de kans op een kind met een open rug niet helemaal nul.
Al met al is er veel te doen over vitamines maar blijkt er bij beter onderzoek weinig aan de hand te zijn en is er vrijwel nooit reden om extra vitamines te nemen. Voornamelijk goed voor pillenhandelaren en wellicht zelfs ongezond in sommige gevallen.
Mineralen
Mineralen zijn geen vitamines maar je hebt ze wel nodig. Mineralen zijn namelijk niet-organisch. Ze zijn dus niet gemaakt maar komen voor in de grond, of niet. Planten halen ze er wel uit en dus komen we er vaak aan door planten te eten. Of door dierlijke producten te eten waarbij die dieren de mineralen voor ons verzameld hebben door veel planten te eten. Bij de mineralen horen een paar stoffen die goed onderzocht zijn en al lang bekend. Met name denk ik dan aan kalk, ijzer en jodium. Van alle drie komt gebrek voor met duidelijk herkenbare gebreksziektes (broze botten, bloedarmoede, struma). Toch is ook hier volgens sommige onderzoekers iets meer aan de hand: zo beweren een paar onderzoekers dat de zure urine die het gevolg is van het eten van veel dierlijk eiwit de belangrijkste oorzaak is van botontkalking en niet het gebrek aaan kalk in voedsel volgens de Nederlandse voedselnormen. Schokkend is in dit verband de samenhang tussen landen met veel melkconsumtie en met veel botontkalking. Juist in landen waar geen melk wordt gedronken (China, Thailand) komt nauwelijks botontkalking voor. Er is geen Nederlands schoolboek dat zoiets vermeldt en de schooldokter vraagt ook aan ouders of hun kotertjes wel genoeg melk drinken. Overigens zou een milde bloedarmoede een voordeel zijn als je echt oud wil worden.
Naast deze lang bekende mineralen, is er de laatste jaren ontdekt dat er heel wat elementen zijn waarvan je zo weinig nodig hebt dat er alleen in zeer bijzondere omstandigheden gebrek optreedt. Het gaat dan om elementen als koper, zink, seleen en molybdeen. Atomen daarvan blijken nodig om sommige enzymen te laten werken. Zinkgebrek bijvoorbeeld komt nooit voor in Europa omdat daar genoeg zink in de grond en dus in planten zit. De behoefte aan zink is ontdekt in het Andesgebergte waar geen zink in de grond zit en waar gebreksziektes voorkomen. Net als bij vitamines zijn ook mineralen erg populair bij genezers met onduidelijke achtergronden. Dus is in die kringen zinkgebrek een heel gebruikelijke diagnose, of het gebrek aan selenium, meestal ter verklaring van een kwaal als chronische vermoeidheid. Die dan nooit helemaal overgaat door een extra dosis zink of seleen.
Andere stoffen
Pasgeboren en ongeboren kinderen hebben wat speciale vetzuren nodig, die veel meer in mensenmelk zitten dan in koemelk Vandaar het gemeten voordeel op IQ-score van 8 punten voor 90% van de mensen bij mensenmelk i.p.v. bewerkte koemelk , maar dat is niet alles. Met name in hersenen worden vetzuren uit je voedsel ingebouwd. Maar dat is niet alles: er zijn aanwijzingen dat sommige onverzadigde vetzuren (3-omega-vetzuren) leiden tot beter werkende membranen in de hersenen, waardoor mensen minder agressief en minder depressief zouden worden. Vandaar het vaak gehoorde advies om vette vis te eten. Dezelfde vetzuren zouden ook effect hebben op de intelligentie (zie Blue Band I Q) maar dat lijkt toch vooral iets voor heel jonge kinderen te zijn (maar daar verkoopt Unilever niet genoeg margarine aan).
Verder blijken er ook stoffen te zijn die je niet echt nodig hebt, maar die je wel zouden beschermen tegen beschadigingen van je cellen. Dat zijn de anti-oxydanten, stoffen die reageren met de agressieve stoffen (meestal vrije radicalen genoemd) die in cellen ontstaan als bijproduct van de normale stofwisseling. Zodat het DNA van de cellen niet beschadigd wordt en er minder gauw kankercellen zouden ontstaan. Het zijn deze stoffen die zoveel blijken te zitten in groentes als broccoli en spruitjes. En overigens ook veel (gelukkig) in appels (maar niet in appelsap). Vandaar het moderne advies om toch vooral veel groentes te eten en ook fruit. Helaas is van specifieke groentes moeilijk te bewijzen dat ze echt beschermen tegen een bepaalde kwaal. Hoe vind je namelijk twee groepen van 100 mensen die even veel eten, roken, drinken, sporten, sex hebben enz maar alleen verschillen in wel of niet eens per week broccoli eten en dat minstens tien jaar lang.
Epidemiologie versus interventie
Let op: die moeilijkheid hoort speciaal bij epidemiologisch onderzoek. Als je interventie pleegt, is dat probleem er niet. Laat 1000 mensen meedoen, verdeel ze ad random in twee groepen, en laat de ene groep veel broccoli eten en verbied dat aan de andere groep. Maar dan is er een ander probleem: vind maar eens 1000 vrijwilligers die dat twintig jaar lang willen volhouden. En onderzoek naar stoffen waarvan je vermoedt dat ze schadelijk zijn (een bepaalde stof uit ontbijtkoek) kan niet omdat dat misdadig is. Zodat je vaak afhankelijk blijft van epidemiologisch onderzoek.
Uit een grootschalig, longitudinaal epidemiologisch onderzoek in New England (N.O. van de Verenigde Staten) kwam schokkend nieuws: er kon geen verband worden gevonden tussen voeding en kanker (wel heel duidelijk tussen voeding en hart- en vaatziekten).
Dit is een stukje over de opzet van dit onderzoek:
The Health Professionals Follow-Up Study (HPFS) began in 1986. The purpose of the study is to evaluate a series of hypotheses about men's health relating nutritional factors to the incidence of serious illnesses, such as cancer, heart disease, and other vascular diseases. This all-male study is designed to complement the all-female Nurses' Health Study, which examines similar hypotheses. The HPFS is sponsored by the Harvard School of Public Health and is funded by the National Heart, Lung, and Blood Institute and National Cancer Institute.
In the beginning, Walter Willett, Principal Investigator, Meir Stampfer, and colleagues enlisted 51,529 men in health professions to participate in the study. This group is composed of 29,683 dentists, 4,185 pharmacists, 3,745 optometrists, 2,220 osteopath physicians, 1,600 podiatrists, and 10,098 veterinarians. Among the study participants are 531 African-Americans and 877 Asian-Americans.
The researchers selected health professionals in the belief that men who chose these types of careers would be motivated and committed to participating in a long-term project and would appreciate the necessity of answering the survey questions accurately.
Every two years, members of the study receive questionnaires with questions about diseases and health-related topics like smoking, physical activity, and medications taken. The questionnaires that ask detailed dietary information are administered in four-year intervals.

Na een aanvankelijke storm van ontkenningen, krabbelen de onderzoekers die altijd geloofd hadden dat er wel een verband was, weer op. Ze menen nu dat dat verband er wel is voor heel speciale kankers, niet voor de veel voorkomende darmkanker dus. In interviews staat er dan meestal wel bij dat het maar weinig verschil in risico is. En dat het gaat om op zich al zeldzame kankersoorten.
Alcohol
Helaas voor geheelonthouders, maar bescheiden alcoholgebruik (tot ± 3 glazen per dag) is kennelijk goed voor oud worden. Maar of dat komt door de alcohol zelf of door het heilzame effect van even lekker ontspannen, is niet duidelijk. Dit effect is gevonden in grote, goed opgezette statistische onderzoeken. Het is ook een stuk makkelijker dan zo'n broccoli-onderzoek en bovendien weerspiegelt het de interesse van veel onderzoekers. Recent: een onderzoek aan vetzuchtige muizen. Normaal leven vetzuchtige muizen beduidend korter dan normale soortgenoten (er werd niet vergeleken met extra dunne muizen waarvan al jaren bekend is dat ze ouder worden dan normaal, maar die ook veel slomer zijn). Het bleek dat als je bij die vetzuchtige muizen een stof door het eten deed die uit rode wijn was gehaald, die dikke muizen net zo lang leefden als gewone muizen. Maar ze bleven wel dik. Een mens is geen muis en het betekent niet dat het bij mensen ook werkt, maar bovendien: het is de vraag of een oude dikkerd niet toch veel liever een normaal oud mens zou willen zijn.
Vragen
• Is het helemaal onzin om vitamines te eten?
• Waarom is vitamine E zo laat ontdekt?
• Waarom zou broccoli tegen kanker beschermen?
• Waarom is het effect van een voedingsmiddel op de gezondheid moeilijk te meten?
• Waarom is er een verband tussen het eten van vette vis en hersenontwikkeling?