ziek of gezond

Een echt ANW onderwerp, en een waar nogal wat emoties bij vrij komen. Opgelet dus.
Gezond is meer dan alleen maar niet ziek. Er is een WHO-definitie van gezondheid die gaat over lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden.
In ieder geval is je niet ziek voelen niet het criterium: patienten met een bipolaire aandoening (vroeger heette dat manisch depressief) voelen zich in een manische periode juist super-goed, maar zijn niet in staat om sociaal acceptabel te functioneren. Niet gezond dus.

Ziekte (en gezondheid) is uitgebreid onderwerp van wetenschappelijk onderzoek, maar het is wel een onderwerp waar mensen zich sterk bij betrokken voelen en dus is het bij uitstek een gebied waar iedereen een mening heeft, zelf conclusies trekt en waarover je ook de meeste tante-betje artikelen in tijdschriften en folders vindt, ook al omdat het een sector is waarin absurd veel geld omgaat.
Voor natuurwetenschappelijk onderzoek zijn die emoties vervelend, maar een andere handicap is dat het vaak om bescheiden aantallen gevallen gaat. En dat algemene uitspraken niet elk individueel geval recht hoeven te doen.
Vandaar ook een vakgebied als medische statistiek (ze rekenen uit hoe groot de kans is dat een bepaalde uitkomst op toeval berust) en epidemiologie (waar de patronen bij de verspreiding van aandoeningen worden vastgelegd , wat kan leiden tot een idee over de oorzaak van de kwaal, bijv. iets met drinkwater of zonlicht of zo).

Het bestuderen van ziektes vindt met name plaats aan universiteiten en het is ook daar dat de mensen worden opgeleid die die ziektes moeten bestrijden (artsen, veeartsen en apothekers dus). De soort geneeskunde die daar wordt onderwezen wordt vaak aangeduid als reguliere geneeskunde(ook wel gangbare of academische). Er zijn ook mensen die andere ideeen hebben en andere therapieen toepassen en dat noem je dan alternatieve geneeskunde. (kan je natuurlijk ook bestuderen op de universireit).
Het grote verschil (nu, niet altijd al ) zit in de manier om tot een uitspraak te komen: alternatief berust op openbaring of traditie. Er ligt vaak een idee aan ten grondslag over de aard van het ziekteproces, bijv iets met verstoorde harmonie of evenwicht. Reguliere geneeskunde heeft geen theorie alleen een onderzoeksmethode naar de effectiviteit van de therapie.
Klassiek voorbeeld: aspirine. Kruidenvrouwtjes bleken bij koorts vaak wilgenbast voor te schrijven. Wat doet een onderzoeker: geef 10 mensen met koorts wilgenbast, neem een thermometer en ga vergelijken met 10 koortslijders zonder wilgenbast. En, ja: het maakt uit, niet voor alle 10, maar genoeg om verder te onderzoeken. Dan pak je je scheikundedoos en je gaat op zoek naar het deel van de wilgenbast met de koortswerende eigenschappen. Die stof noem je salicylzuur omdat Salix de wetenschappelijke naam is van de wilg. Dan ga je ook nog kijken of je iets aan die stof kunt veranderen zodat het beter werkt. Dat lukte en toen had men acetylsalicylzuur. Dat werd op de markt gebracht als aspirine en ondanks de onangename bijwerkingen, werd dat een groot succes.Tot een jaar of 10 geleden wist men niet hoe aspirine werkte, maar omdat het duidelijk meetbaar was dat het werkte, werd het voorgeschreven . Inmiddels weet men het werkinsmechanisme overigens wel. En worden er nog steeds nieuwe toepassingen voor gevonden.

En dan de openbaring of de traditie: lang geleden werd er in Griekenland gedacht dat het universum (de wereld om ons heen, wij zelf, de sterrenhemel enz) was opgebouwd uit vier elementen: lucht, vuur water en steen. Niet dat dat kookboeken opleverde: neem een onsje steen, een beetje lucht, iets meer water en doe er wat vuur bij en kijk: een ijzeren pot. Maar toch: niet een echt raar idee, je kan je er wel iets bij voorstellen.
Toegepast op ziekte, gaf dat het idee dat die vier elementen in evenwicht moesten zijn en als je ziek was moest dat evenwicht hersteld worden door iets te onttrekken. Leuk bedacht, en dat leidde tot therapieen waarbij water werd onttrokken (laxeermiddelen) of slijm of bloed. Bloed was het vuur-element en dus bij koorts haal je er wat bloed uit. Aderlaten dus. Wat ze gedaan hebben tot zeker 1850. Zonder ooit te meten of het een voordeel was. Het heeft ongetwijfeld heel wat levens nog korter gemaakt.

Overigens dachten ze in China dat datzelfde universum was opgebouwd uit twee elementen die ze yin en yang noemden. Maar ook daarbij: ziekte is verstoord evenwicht en dat kan je herstellen. In China is nooit een microscoop uitgevonden, dus konden ze ook niet zoveel onderzoeken. Ze zijn ook gekomen met banen waardoor iets door het lichaam stroomde. Het begrip energie kenden ze ook niet (dat komt uit de 19e eeuw in Europa), ze prikten in die banen met naalden (acupunctuur)en werden daar beter van, of niet, en wellicht telden ze evenmin als de aderlaters in Europa.
Dat tellen bij onderzoek naar ziektes en therapieen ligt kennelijk minder voor de hand dan je zou denken. De eerste arts die geteld heeft om te weten welke behandeling het beste was, is een Fransman met de onmogelijke naam Pierre Charles Alexandre Louis. Hij werkte in een ziekenhuis in Marseille en publiceerde in 1835 een boek over de effectiviteit van aderlaten. Grappig is dat hij vroeg met laat aderlaten vergeleek, maar niet met niet-aderlaten. Er valt ook wel wat af te dingen op de groepen die hij vergeleek, maar, ach, het was een begin.
Nu wordt er bij de reguliere geneeskunde inmiddels altijd geteld en gemeten. Er is zelfs een term voor: evidence based medicine. Speciaal voor het testen van medicijnen is een standaard ontwikkeld: het dubbelblind onderzoek: patient en behandelaar weten geen van beide of het nieuwe medicijn wordt geslikt of een neppil: de placebo. De suggestie bij patient en genezer kan zo opgespoord worden. Heel bekend geworden is het placebo-effect: veel mensen reageren gunstig (minder klachten) zodra ze het gevoel hebben dat hun kwaal behandeld wordt. Vooral bij pijn en psychische klachten, bij een gebroken been helpt het niet.
Realiseer je alsjeblieft wel dat het onderzoek dubbel blind is. Vaak genoeg blijkt dat een onderzoeker die gelooft in een methode (of een nieuw medicijn ofzo) oprecht meent werking of verbetering te zien, terwijl dat door een buitenstaander niet waar te nemen is.
Vragen over ziek en gezond
1 Hoe kan je acupunctuur dubbelblind onderzoeken?
2 Wat is het verschil tussen homeopatische geneesmiddelen en Arnica-zalf van A. Vogel? Of is er geen verschil?
3 Mag de dokter een placebo voorschrijven als zij denkt dat er sprake is van een ingebeelde ziekte? Waarom?
4 Waarom overleefden veel patienten een aderlating? Wat zegt dat?