infectieziektes

Iedereen weet inmiddels dat heel wat ziektes worden veroorzaakt doordat andere organismen in ons lichaam gaan leven. Meestal bacterien of virussen, soms een eencellig dier of zelfs wormpje. En begrijp goed: voordat de microscoop was uitgevonden was dat niet te onderzoeken en bijgevolg onbekend. Dus dacht men dat ook infectieziektes zouden veroorzaakt worden door iets met balans of door vieze lucht.
Besmetting door zieke personen was sommigen wel opgevallen, maar werd verbazend genoeg lang niet algemeen geloofd. Behalve tijdens pestepidemieen.
Toen de microscoop eenmaal was uitgevonden, duurde het nog geruime tijd voordat de bacterien (virussen zijn ook met een microscoop onzichtbaar) waren ontdekt als ziekteverwekker.
Van Leeuwenhoek was lakenhandelaar en amateur-microscoopbouwer en –onderzoeker. Hij beschreef eind 17e eeuw voor het eerst bacterien, maar legde geen verband met ziektes of bederf. Fascinerend genoeg is dat verband in de 150 jaar na zijn waarnemingen ook nooit gelegd, integendeel zelfs: er is in die tijd eigenlijk niet meer door microscopen gekeken. Op de arts-opleidingen op de universiteiten was men tevreden met aderlaten en met zichzelf en vond men microscopen nutteloos en onhandig.
Wel werd er regelmatig geopperd dat er ziektekiemen (zaden van ziektes)moesten bestaan en dat die je zouden besmetten.
Zo heeft de Engelsman Snow bij cholera-epidemieen in Londen (rond 1850) aangetoond dat er verband bestond tussen de drinkwaterput en de kans op cholerabesmetting. Zonder ooit een cholera-bacterie te hebben gezien. Zijn onderzoek geldt nu als het begin van de epidemiologie.
In die tijd deed men wel vaker toevallige ontdekkingen die nu, met moderne kennis, logisch zijn, maar destijds niet begrepen en vaak ook niet geloofd werden.
Beroemd is Ignaz Semmelweiss, arts in Wenen, rond 1860. Hij geloofde in de ziekmakende eigenschappen van een vieze geur en paste dat idee toe op de Weense kraamliniek waaar hij werkte. Medische studenten onderzochten pas bevallen vrouwen, terwijl ze net uit de lijken-snijzaal kwamen en daar nog duidelijk naar roken. Verplicht, langdurig handenwassen was niet populair onder medische studenten, maar bleek wel de sterfte aan kraamvrouwenkoorts (die daarvoor echt stuitend hoog was) sterk te verminderen. Ondanks duidelijke cijfers (gepubliceerd in the Lancet) werd Semmelweiss weggehoond, waarna hij zo emotioneel werd dat hij artsen voor moordenaars ging uitmaken. Hij is ontslagen en opgenomen in een inrichting voor geesteszieken. Daar is hij aan een wondinfectie overleden.
Uiteindelijk is het niet een arts of een bioloog geweest die het verband tusen bacterien, infectie en ziektes heeft aangetoond. Louis Pasteur was chemicus en onderzocht het bederf van wijn. Daarbij ontdekte hij de rol van bacterien (hij keek wel door de microscoop) en toen was het verband met ziektes snel gelegd. Pasteur demonstreerde ook dat rotting en bederf alleen plaats vond als er bacterien waren en dat die bacterien van buitenaf moesten komen, dat ze niet spontaan ontstonden in zoiets als een bouillon. Waardoor het mogelijk werd om iets te steriliseren of pasteuriseren.
Ongeveer in deze tijd begon de Engelse arts Lister met het kiemvrije opereren. Wonden werden ontsmet en er werden sterk ontsmettende stoffen verneveld in de operatiekamer. Maar Lister hield wel zijn gewone jas aan. Toch leidde deze maatregelen tot een sterke vermindering van de sterfte na operaties en dat door heel Europa, Lister had groot gezag en publiceerde zijn bevindingen.
De Duitse arts (een arts die wat ontdekt!) Koch kijkt dan heel goed door de microscoop, doet veel proeven met dieren en in het laboratorium. Hij ontdekt dat elke ziekte door een aparte bacteriesoort wordt veroorzaakt. Hij isoleert deze bacterien, kweekt ze en besmet dieren die dan de verwachte ziektes krijgen.
Virusziektes ontsnappen voorlopig nog aan het onderzoek omdat vrijwel alle virussen zo klein zijn dat ze onder de microscoop onzichtbaar blijven.
Ongeveer 1890 is de besmettingstheorie van ziektes wel zo ongeveer klaar. Realiseer je wel: heel nuttig voor hygiene, voor steriel opereren en inderdaad: de levensverwachting in Europa stijgt daarna spectulair. Maar: als iemand eenmaal ziek was, was er nog steeds niets aan te doen, gewoon wachten tot je weer beter wordt of dood gaat. Pas in 1943 (ruim vijftig jaar later dus) komt er een medicijn dat werkt: penicilline. Waarna de dreiging van bacterieziektes verdwenen is. Tot het moment dat de meeste bacterien resistent zijn (ongeveer nu).
Vragen over infecties:
1 Bedenk eens een waarneming die van Leeuwenhoek op het idee had kunnen brengen dat ziektes veroorzaakt worden door bacterien.
2 Waarom werd bij de artsopleidingen in de 18e eeuw niet door de microscoop gekeken?
3 Voor welk onderzoek keek Pasteur door een microscoop?
4 Waarom deed men voor de ontdekkingen van Pasteur niet aan hygiene tijdens operaties?
5 Semmelweiss was een emotionele man en een warhoofd. Waarom is dat jammer?
6 Hoe ontdekte Snow het verband tussen vervuild drinkwater en cholera? Waar was het bewijs?
7 Hoe is het verband tussen roken en longkanker ontdekt? Waarom verklaarden advocaten van sigarettenfabrikanten dat er geen bewijs was?
8 Waarom is cholera in landen met een normale gezondheidszorg geen probleem?
8